Cognitieve dissonantie of waarom we ons soms zo onlogisch gedragen



Tijdens mijn opleiding vond ik het begrip cognitieve dissonantie helemaal geweldig! Ik vond het niet alleen een prachtige term die lekker klonk, ik vond het ook een super interessant mechanisme!


Cognitieve dissonantie Cognitieve dissonantie is dat onbehaaglijke gevoel dat je wel eens kunt krijgen als je iets verneemt dat niet strookt met het idee dat je van jezelf hebt. Of als je je gedraagt op een manier die niet klopt met het beeld dat je van jezelf hebt.


Zelfrechtvaardiging: negeren en verzetten Om dat ongemakkelijke gevoel te laten verdwijnen, treedt vaak het mechanisme van zelfrechtvaardiging in werking: je gaat creatief met verklaringen en excuses aan de slag om je gedachte of je gedrag te rechtvaardigen. Je gaat bijvoorbeeld de verkregen informatie doodleuk negeren of je er hevig tegen verzetten door je nog hardnekkiger vast te klampen aan je eigen overtuigingen.


Je hebt bijvoorbeeld een aankoop gedaan waarvan je – terwijl je stond af te rekenen – al wist dat je het artikel helemaal niet nodig had of dat je het je eigenlijk niet kon permitteren. Na de aankoop had je last van een hinderlijk knagend gevoel dat je iets stoms had gedaan, namelijk (te veel) geld uitgegeven aan een prul dat je niet nodig had. Waarschijnlijk ben je daarna de winkel uitgelopen met allerlei logische verklaringen in je hoofd waarom je dat artikel tóch had gekocht, zoals: ik mag best af en toe een beetje gek doen of ik kan het altijd nog op Marktplaats zetten. Je onprettige gevoel over je aankoop verdween waarschijnlijk na zulke gedachten.


Misschien herken je bovenstaande beschrijving en ging het maar om een paar euro. Maar zo kan het ook gebeuren dat je een vakantie van enkele duizenden euro’s boekt terwijl er niet genoeg geld op je bankrekening staat. Je boekt die vakantie toch omdat je redenen bedenkt waarom het gerechtvaardigd is dat te doen: ik heb het verdiend en iedereen gaat op vakantie.


Voorbeelden van negeren en verzetten We handelen allemaal regelmatig onlogisch en het ongemakkelijke gevoel dat daaruit kan voortvloeien (de cognitieve dissonantie) poetsen we weg door redenen te verzinnen om onze uitspraken, gedachten of gedragingen te rechtvaardigen.

Er zijn genoeg voorbeelden van onlogisch gedrag en de werking van cognitieve dissonantie inclusief de diverse mechanismen te noemen. Dit zijn slechts enkele voorbeelden:

In een slechte relatie blijven zitten en die situatie rechtvaardigen door gedachten als maar soms hebben we het ook gezellig en hij is alleen maar zo agressief als hij moe is.

In gezelschap mee lachen om een grapje ten koste van iemand die je graag mag en je daar eigenlijk onprettig bij voelen. In plaats van in de bres te springen voor de persoon in kwestie, stop je je ongemakkelijke gevoel hierover weg door te denken ach, het is maar een grapje.

Je bent doodongelukkig met je werk en je zou dolgraag van baan veranderen, maar je durft de stap niet te zetten, terwijl je jezelf in slaap sust door gedachten als het is momenteel crisis, ik mag blij zijn dat ik überhaupt werk heb of maar bij een andere werkgever heb ik waarschijnlijk minder vrijheden/minder salaris/minder vakantiedagen.


Eigen ervaring Een zeer bekend voorbeeld van onlogisch gedrag is roken. Iedereen weet dat roken ongezond is, maar toch zijn er mensen die blijven roken.

Ik heb zelf twintig jaar stevig gerookt en ben sinds november 2003 (happy!) rookvrij. Maar ik weet nog goed hoe ik mijn eigen rookverslaving rechtvaardigde door het onprettige gevoel dat ik heus vaak had bij het opsteken van een sigaret, paffend in rook te laten opgaan: het helpt tegen stress, ik kan stoppen wanneer ik maar wil, ik sport toch ook heel regelmatig, ach het is mijn enige verslaving en er roken zoveel mensen.

Als iemand mij erop wees dat roken ongezond was en dat ik beter kon stoppen met die slechte gewoonte, dan stak ik het liefst twee sigaretten tegelijk op. Zo’n opmerking was te veel bedreigende informatie voor mijn eigen overtuigingen en ik verzette me er tegen door me letterlijk nog steviger vast te klampen aan mijn dierbare sigaretten.

Als ik akelige foto’s zag van uitgerookte longen of hoorde hoeveel mensen er jaarlijks aan longkanker overlijden ten gevolge van roken, dan dacht ik heel ‘logisch’: maar mij overkomt dat niet of ik negeerde die foto’s en berichten compleet.

Pas toen ik volledig accepteerde dat ik heel erg tegenstrijdig bezig was – mijn wens om gezond oud te worden strookte nu eenmaal niet met het uitroken van mijn longen – kon ik stoppen met roken en ging dat zelfs vrij gemakkelijk.


Wat kun je ermee? Als je bij jezelf kunt ontdekken hoe alle mechanismen rondom cognitieve dissonantie bij jou werken en bij jou dingen in stand houden waar je diep van binnen niet blij mee bent, dan kun je bewuste stappen zetten om zaken voor jezelf te veranderen en te verbeteren.

En als je kunt ontdekken hoe het bij anderen werkt – hoe anderen vechten om hun eigen overtuigingen overeind te houden, ook al klopt het beeld dat ze van zichzelf hebben niet met de werkelijkheid – dan kun je misschien meer begrip opbrengen voor hun reacties. En een andere, meer behulpzame benaderingswijze verzinnen dan alleen maar boos te worden en verwijten te roepen.


Kikken Coaching


Foto is van Vicky Nunn - Pixabay


Recent Posts

See All